Chicago à la carte, Arhitektura Razglednice

Kako motivi s razglednica, i priča koju sa sobom donose, mogu postati jasan okvir za promišljanje i konceptualiziranje arhitekture podsjeća nas danas pomalo zaboravljeni projekt arhitekta Alvina BoyarskyaChicago à la carte. Oslanjajući se na svoju brižno sakupljanu zbirku razglednica američke povijesti, prizore njezine ubrzane industrijalizacije i slike svima poznate arhitekture, Boyarsky je nastojao prikazati drugačiji pogled na grad. Chicago à la carte eksplicitno se i očigledno suprotstavio prevladavajućim slikama arhitekture visoke umjetničke vrijednosti, oživljavajući pritom neke zaboravljene društvene ideale vezane uz danas zaboravljenu, herojsku fazu modernog pokreta u Americi.

“Chicago à la carte” je osebujna, strastvena, pomalo konstruirana povijest grada, temeljena na sakupljenim razglednicama, pratećim opisima i novo napisanim tekstovima. Ovaj “projekt” na do tada arhitektima nepoznat način sukobljava, kreativno suprotstavlja i tumači potencijale urbanih prostora kao složenog organizama proizvedenog na neočekivanoj interakciji arhitekture, infrastrukture, inženjerstva i rada, politike i gospodarstva. Objavljen davne 1968. godine u tematskom, monografskom broju Architectural Design (AD 10/1968), rad je obilježila upečatljiva naslovnica, narančasto obojeni, složeni presjek gradske petlje koji rastvara i anatomski prikazuje gradski organizam rastvoren od vrha nebodera do tunela podzemne željeznice.

U vremenu kada Boyarsky piše i kolažira “Chicago à la carte” razglednica je napunila točno 100 godina postojanja i masovne upotrebe. Taj jednostavni medij, predmet koji sadrži dva nasuprotna lica, prvo s jasnom slikom, a drugo s praznom površinom na koju upisujemo poruku, povezao je svijet i zauvijek promijenio našu predodžbu o prostoru, vremenu i arhitekturi. Na samom početku Boyarsky konstatira da razglednica u svojoj želji da što kondenziranije i pitoresknije prenese poruku pokazuje prevladavajući ukus, stil vremena, te najvažnije, nevini ponos mjesta iz kojeg dolazi. Njezina pretjerana poziranost i informativnost, koja često prelazi u autokarikaturalnost, jasno odražava želju i potrebu da zainteresira i svima se svidi.

Tekst koji ritmično teče u kombinaciji gotovo novinarskog prikaza i kreativne interpretacije motiva vodi nas kroz američku povijest te prikazuje egzotične kontraste između prirodnog krajolika i urbane infrastrukture u procesu nastajanja. Razglednice su katalog nevjerojatnih inženjerskih pothvata, strojeva, željeznica, puteva spojenih s prirodom, koji kroz poticajnu ekstrakciju sirovina, sustavnu poljoprivredu, industrijske instalacije i složeno organizirane urbane insule stvaraju novi urbanizam. Brzo nastala i ad-hoc okupljena rasterizirana naselja, koja se kontinuirano protežu na velikim pravcima intenzivnog programiranja različitim sadržajima, izgledaju kao da plutaju u stalno promjenjivom prirodnom okružju, jasno fiksirani i ulovljeni arhitekturom dizala za žito, pristaništima i skladištima, plutajućim platformama i visokim dimnjacima.

Chicago à la carte prikazuje pitoreskne elemente infrastrukture, transporta, primitivne industrije, gradskih tunela, podvožnjaka, rešetkastih nadvožnjaka, nasipa, podzida, stupova s gigantskim reklamama, vodenih površina, tunela ispod rijeke i jezera, parkova i pošumljenih površina. Svi ti elementi za Alvina stvaraju novi gradski kolaž, novi organizam psihološki prihvaćen od lokalnog stanovništva prvenstveno zbog svojih dodatnih značenja. Zgrade u Chicagu su poput divovskih strojeva, koje u sebi sadrže arhitekturu okoliša u kojem se nalaze, percipirajući se u sukcesivnim stanjima novog senzibiliteta koji u sebi adsorbira pragmatični gradski “hardwere” i Dionizijske kvalitete Sant’Elliove futurističke vizije za Milano 2000.

Ovakav neočekivani spoj, gradski vrtlog koji sadrži i konzumira sve, svakog i za svačiju želju, ima brojna rješenja te nudi razne usluge u službi svojih građana i njihovih gostiju. Chicago u to doba ima i nekoliko tvrtki zaduženih i ekipiranih za brzo i učinkovito opremanje kuća, vikendica, vila, škola, fakulteta, trgovina, konoba, restorana, crkava, sudnica ili gradova, veleprodaje i maloprodaje, te ih sigurno prosljeđuje, transportira i montira u bilo koji dio grada, regije i širom prostrane zemlje. Boyarsky konstatira da je “Grad Kao Zgrada”, projektirana masa heterogenih objekata koji, iako više ne utječu jedni na druge, i dalje zadržavaju kvalitetu neke prethodne mehaničke i funkcionalne konstrukcije. Riječ je o remek-djelu “junk kulture” čiji neočekivani sjaj, frakture, sukobi, neusklađenosti i fascinantni detalji zazivaju na preokrenuto estetsko prihvaćanje.

Međunarodna zračna luka, gigantski aerodrom O’Hare je Versailles za Chicago. Aerodrom kao inspiracijski dijagram, koji govori o poeziji protoka. Za Alvina Boyarskya radi se o jasno izrecivom remek-djelu stvorenom i složenom od divovskih prototipskih instalacija, poput novih dvoraca, velebna pristaništa, servisni tuneli, piste, polja i tako dalje, podsjećaju na generički stil grada. Otvoreno, dostupno, kombinirano, izolirano svaki s vlastitim karakterističnim mirisom, duhom, geometrijom, razmjerom, uslugom i informacijom, autobus, automobil, putnik i zrakoplov potpuno su povezani. Izgrađeni objekti, forme nekad idealizirane u Team X tipologijama, ovdje su pragmatično rezervnirane, lakonski prihvaćene, jasno upotrebljene, precizno i protočno kruže, prateći konfiguraciju novog Versaillesa.

Na kraju valja reći da za Alvina Boyarskya arhitektura Chicaga iako počiva na duhu Miesove moderne, u sebi sadrži neku potpuno novu normalnost, generičnost i običnost koja je nastala kao plod marljivog rada brojnih stručnjaka. Svi su oni vrhunski, ali potpuno anonimni tehničari, koji računaju najprofitabilnije korištenje zemljišta, biraju materijale, strategije ulaganja, stvarajući arhitekturu Miesove estetike koja nema patetičnu viziju i koja u samom startu odbija komentirati glavne probleme svoga vremena. Danas je neupitno da je zgrade u Chicagu lakše pripisati mjestu, a ne nekom posebnom, velikom autoru. Na kraju valja podsjetiti da je Alvin Boyarsky bio dekan Architectural Associationa u Londonu u periodu kada je student bio Rem Koolhaas, koji će razglednice New Yorka pretvoriti u delirični retromanifest, a sa svojom tadašnjom suprugom Madelon Vriesendorp iscrtati slike grada, tunela, sukoba rastera, nebodera, likova i emocija u nadrealističkom, kritično-paranoidnoj naraciji slika i programa suvremene metropole.