Od Kuće, Preko Nebodera, Do Spomenika, I Natrag

U početku bijaše kuća, gradska ili seoska, slobodnostojeća ili u nizu, prizemnica ili jednokatnica, zidana ciglom ili kamenom, kuća s prozorima, vratima i kosim krovom. U jednom trenutku, početkom dvadesetog stoljeća, modernistički pokret pomognut brojnim manifestima te društvenim i tehnološkim progresom donosi na vidjelo neboder kao konačno rješenje ideje i organizacije modernoga grada. Generičnost njegove konstrukcije, lakoća i stabilnost gradnje, sloboda funkcije te potencijalno beskonačno kombiniranje i slaganje u vis, ponudilo je rješenje od svih briga, pronašlo svima sličan, siguran i komforan dom.

Globalna industrijalizacija i velike migracije iz sela u gradove pokrenute izmijenjenim uvjetima rada, novim ekonomijama, ali i traumama drugog svjetskog rata, rezultirale su izgradnjom novih naselja koja su u kratkom vremenu morala primiti novo stanovništvo. Industrijalizacija i standardizacija graditeljstva ubrzo donose prefabriciranu armirano-betonsku gradnju višestambenih nebodera. Bilo da se radilo o prostoru Sovjetskog Saveza, istočne ili zapadne Njemačke, Belgije, Francuske, Velike Britanije li bivše Jugoslavije, zvali se oni KPD, Plattenbau, Répertoire des Eléments et Ensembles Fabriqués (REEF), Barets Systems, Large Panel Systems LPS ili Jugomont, prefabrikacija betonskih panela gradi nove kvartove, nastaju nova naselja, razvijaju se novi gradovi.

Prefabricirani sistemi visokih građevina, iako bazirani na sličnoj tehnologiji gradnje, počeli su se snažno polarizirati zavisno o političkom uređenju, ideološkom okruženju i ekonomskom sustavu države kojoj su pripadali. Sredinom dvadesetoga stoljeća svijet se počinje snažno dijeliti na zapad i istok, socijalizam i kapitalizam, razvijene i nerazvijene, bivše kolonije i kolonizatore, na slobodnu tržišnu i dirigiranu ekonomiju. Brojni patenti i atestirani sustavi prefabricirane armirano-betonske gradnje, koji su dolazili iz SSSR-a, izvoze se u Istočni blok, njemački i francuski sustavi gradnje u Zapadni blok, dok su sustavi Jugomonta izvoze u nesvrstane zemlje i Afriku.

Sustav prefabrikacije pod nazivom “Plattenbauten” ubrzano gradi ratom podijeljenu Njemačku. Gotovo su sve nove stambene zgrade, neovisno s koje se strane Berlinskog zida nalazile, izgrađene u ovoj novoj tehnologiji. Najbolji primjer je malo seosko naselje Marzan koje se početkom 19. stoljeća izgradilo na istočnim rubovima Berlina. Do drugog svjetskog rata Marzan je izgrađen malim prizemnicama i naseljen mahom poljoprivrednim stanovništvom. Nakon drugog svjetskog rata Marzan se razvija unutar socijalističkog društvenog uređenja te se u samo nekoliko godina gradi 230. 000 novih stambenih jedinica. Stambeno susjedstvo Marzana u periodu od 1976. do 1988. godine imalo je 60 tisuća novih stanova useljenih samo godinu dana nakon početka gradnje. Izvode se škole, vrtići, ambulante i domovi kulture kao uobičajeni sadržaji društvenog standarda novoga grada.

Sustav prefabricirane izgradnje KPD (skraćenica za velikopanelnu konstrukciju) koji dolazi iz SSSR-a, 60-ih godina se izvozi na Kubu kao jasna podrška Fidelu Castru i njegovoj novoj socijalističkoj državi pogođenoj sankcijama SAD-a. Ovaj, tada već dobro razrađeni i tehnički razvijeni sustav armirano-betonske prefabrikacije, 1970. godine prenosi se u Čile, u ovom slučaju kao donacija cijele tvornice, koji ubrano uvodi novi socijalistički poredak. Njihov vođa Salvatore Allende, danas zapamćen kao veliki diktator, gradi brojna radnička naselja, nove kvartove zapuštenih gradova. U krugu nove tvornice za prefabrikaciju građevina izvodi se i prigodni spomenik izveden iz betonskog panela na kojem se u vlažni beton diktator vlastoručno potpisuje.

Nakon pada Allendeovog režima i brze privatizacije tvornice spomenik se oblaže novim slojem žbuke koja prekriva diktatorov potpis, te se na spomenik nadodaje slika Bogorodice s malim Isusom. Oko uramljene slike postavljaju se dvije rustične lampe obješene na stare lance, a Allendeov spomenik postaje oltar, mjesto za molitvu i vječno sjećanje na blagonaklonost Bogorodice. Ovaj betonski panel bio je i centralni izložak na venecijanskom bijenalu arhitekture 2014. godine s temom Absorbing Modernity, gdje se prikazala sva ljepota i složenost procesa, politika i pogleda na sustave gradnje, njihov progres, razvoj i društveni i socijalni status u društvu za koga su mišljeni, građeni i na kraju rušeni.

U isto vrijeme na tlu Marzana, nakon pada Berlinskog zida, ponovnim ujedinjenjem Njemačke te uvođenjem tržišne ekonomije, stanovnici visokih prefabriciranih zgrada napuštaju Marzan u potrazi za poslovima u razvijenim gradovima Zapada. Marzan ubrzo postaje grad duhova, škole i domovi kulture ostaju prazni, parkovi zarastaju u korov. Kako bi se izbjegli nemiri, suzbilo brzo propadanje, neadekvatno korištenje i skvotiranje velikih stambenih zgrada organizirani Nijemci provode djelomično rušenje, brzu demontažu, pohranu i ponovnu upotrebu “Platenbauten” prefabriciranih panela.

marzahn

Danas u okolici Hanovera paneli iz nebodera Marzana, slično onima u Čileu, pokriveni su žbukom. U ovom slučaju radi se o energetski učinkovitoj, termo-žbuci raznih ekoloških boja. Žbuka ovdje ne prekriva potpis, panel nema sliku Bogorodice, već se njima ubrzano grade prizemne kućice po uzoru na kuće iz zaboravljenih slika Marzana, malog sela s kraja devetnaestog stoljeća. Vraćaju se kosi krovovi, mali prozori, ukrašena vrata koja nas vraćaju tamo gdje smo stali ili krenuli početkom dvadesetog stoljeća.

Slika ove kuće danas krasi naslovnicu knjige “Four Walls and a Roof – The Complex Nature of a Simple Profession” arhitekta Reinier de Graafa. Primjer iz Marzana i Čilea rječito nam govori da je nova žbuka prekrila svaki progresivni način razmišljanja, sakrila sirovost betona, zagladila i prikrila stare odnose te nas uvela u novi sustav lišen svake utopije.